LIBOR Nedir?

Yazar: John Kiff*
Ceviri: Faruk Pinar

Londra Bankalararası Oranı en çok kullanılan gösterge birimdir ama o da artık tartışma konusu.

Haftaiçi her gün sabah 11.00’da, 18 büyük banka, İngiliz Bankacılar Birliği’nin gözetiminde Londra bankalararası piyasasından kendi bankaları için dolar cinsinden “makul” borçlanma oranlarını rapor eder. Bu bankalar gecelik borçlanma oranlarından bir yıllık borçlanma oranlarına kadar 15 farklı borçlanma kanalı için oranlarını rapor eder. Finans haber ajansı Thomson Reuter bu raporları bankacılar grubu adına bir araya getirir, en yüksek dört ve düşük dört oran ile ve geri kalanın ortalamasını alarak yayınlar. Akabinde, bu 15 borçlanma kanalı için ortalama oranı anons eder.

Bu süreç diğer dokuz döviz kuru için de aynen tekrarlanır. Her ne kadar 150 farklı oran olsa da ortalama, Londra Bankalararası Faiz Oranı (LIBOR) olarak adlandırılır. Dünyanın en çok bilinen ve en önemli oranıdır.

LIBOR’un önemi bankaların ilan edilen oran ile birbirine borç vermesinden kaynaklanmaz. LIBOR, reel sektörün borçlanmasında ve diğer faiz oranlarının kullanılmasında referans olarak kullanıldığı için önemlidir. Birleşik Krallık Hazinesi’nin raporuna göre dünyada 300 trilyon dolar değerinde finansal kontratın LIBOR üzerinden yapıldığını hesaplamıştır ki bu hesaplamalara LIBOR’un dolaylı etkisi olan milyarlarca dolar değerindeki yerel emlak kredisi ve tüketici kredisi dahil değildir.

ABD dolarının dünyadaki en önemli kur olması itibariyle, ABD doları LIBOR oranları da en çok kullanılan oranlardır. Diğer 6 ve kalan 16 banka diğer para birimlerinde (Avusturalya doları, İngiliz sterlini, Kanada doları, Danimarka kronu, Avro, Japon yeni, Yeni Zelanda doları, İsveç kronu, İsviçre frangı) borçlanmanın maliyetlerini rapor ederler.

LIBOR’un tanımlanmasındaki problemler ile bankaların “inandıkları” borçlanma oranını raporlamasında doğan şaibelerden ötürü bu durum değişmek üzere. Eylülün sonlarına doğru Birleşik Krallık hükümeti LIBOR’un tayinini ve korunmasını hükümet denetime alacağını ve reel işlemlere dayalı bir oran tayin edeceğini ve 150 farklı oranın çoğunun ayıklanacağını ilan etti.

Yeni bir inovasyon
Her ne kadar Londa bankaları birbirlerine yüzyıllardır borç alıp veriyor olsalar da, LIBOR yeni bir kavramdır. Kökenleri 1980lerde başlayan faiz oranları riskine karşı vadeli işlem kontratlarıdır. Kontratları tayin etmek için sağlam bir referans faiz noktası gerekliydi. Piyasalar, bankacılık sektörüne ve İngiltere Merkez Bankası’na gözlerini çevirdi. İngiliz Bankacılar Birliği 1986’da LIBOR’u tayin etti. İlk başta 3 döviz kuru (ABD doları, Japon yeni, İngiliz sterlini) referans alınıyordu.

LIBOR kurumlararası dalgalı borçlanmaları için temel olması adına oluşturuldu. Aynı dönemde vadeli işlem ve faiz oranı takasları gibi yeni finansal enstürmanların doğdu döneme denk geldi ve bu enstürmanlar için de temel faiz oranına ihtiyacı vardı.

Piyasaların stres altında olduğu ve bankaların birbirine farklı vadeler için bile olsa borç vermediği dönemlerde düzgün sonuç vermeyeceği ve kusurlu olacağı için LIBOR epey bir zamandır eleştiriye maruz kalmıştı.

the-uses-of-libor-and-the-victims-of-its-manipulation-a-primer

LIBOR’un özgünlüğüne yönelik doğrudan eleştiriler ise büyük İngiliz bankası Barclays’in LIBOR’u manipüle etmeye çalışmasından geldi ki Haziran 2012’de Barclays Amerika Birleşik Devletleri ve Birleşik Krallık düzenleyici kurumlarına 450 milyon dolar değerinde ceza ödedi. Diğer bankalar da LIBOR oranlarında manipülasyon yapma iddiası ile soruşturmaya tabi tutuldular. Analistler dava neticelendiğinde cezaların 50 milyar doları bulabileceğini öngörüyor.

Piyasalardaki manipülasyon iddialarından bile önce LIBOR’un doğruluğu tartışılırdı. Nitekim Londra bankalararası piyasasında borçlanma oranları ile LIBOR oranları arasındaki farklılıktan ötürü “kullanışlı kurmaca” olarak adlandırılır. Birçok banka birbirine haftalık ya da daha kısa vadelerle borç verdiği için daha uzun vadeli borçlanma LIBOR oranları tahmini hesaplanmaktadır. Yine de faiz oranları türevlerinden emlak kredisine kadar birçok finansal araç (% 95 nispetinde) üç aylık ve daha uzun vadeli LIBOR oranlarını esas almaktadır. Birleşik Krallık Hazinesi’ne göre ABD üç aylık faiz oranları (bir başka deyişle “borç vadesi”) en çok referans gösterilen faiz oranıdır. Bu faiz oranlarının kurmaca olduğuna dair bir başka ipucu da Londra merkezli büyük aracı kurumlarından biri olan İCAP’ın New York merkezli bankalar için yeterince veri olmadığı için bir ve üç aylık LIBOR oranlarını yayınlanmayı durdurması ve onun yerine New York Borçlanman Oranlarını (NYFR ) raporlamasıdır.

Yine de LIBOR oranları görece doğru bulunmaktadır; çünkü finansal vadeli borçlanma oranları ekseriyetle bankaların üçü açık borçlanma oranlarına bağlanmıştır.

Bu durumun göze çarpan bir istisnası da Eylül 2008’deki dönemin akabinde küresel krizin tetikleyicisi de olan New York yatırım bankası Lehman Brothers’ın iflasıdır. Üç aylık ABD LIBOR oranları İCAP’ın NYFR oranlarından ve ABD dışındaki bankaların ABD doları cinsinden mevduatlarını göstere üç aylık Eurodolar mevduat oranlarından ayrışmıştır.

2008 yılının başlarında LIBOR oranları Eurodolar oranlarından daha azdı ama Lehman’ın çöküşüyle birlikte daha ciddi oranda düşüş gözlemlendi. LIBOR, NYFR oranlarına çok yakın seyrederken Lehman’ın iflasıyla bu fark açılmıştır. Aşağıdaki tablo da bunu ifade etmektedir.

sadadasdaTablo bu yazının yazarı tarafından hesaplanmıştır. Mavi çizgi LIBOR ile Eurodolar oranı arasındaki farkı gösterirken kırmızı çizgi NYFR ile LIBOR arasındaki farkı göstermektedir.

Kısmen de olsa İngiliz Bankacılar Birliği’nin borçlanma oranlarını dürüstçe ve anında ilan etme ilkesinin beklenmedik bir neticesi olarak Lehman’ın iflasını takip eden dönemde LIBOR oranları düşük olmuş olabilir. Normal zamanda bu durum dürüstlüğü teşvik edecekken, 2007-08 yılları arasında geri tepti. Bankalar diğer bankaların borçlanma oranlarından fazla oran verdiklerinde borçlanma sıkıntısı çektiğinden gönülsüzce de olsa LIBOR oranlarını düşük gösterdiler. Likidite problemini çözmek adına zor durumda kalan banka ister istemez herkesten daha düşük oran açıklamıştır. Bear Stearns’in 2008’in Mart’ında altı ay sonra da Lehman’ın iflası sonrası dönemde yapılan çalışmalar, bankaların borçlanma oranlarını düşük ilan ettiğini gösteriyor.

Bazı çalışmalar da bankaların doğru rapor vermediğini dile getiriyor; ama tek bir banka odaklı çalışmalar nihai bir sonuca varamamıştır.

Manipülasyon skandalını takip eden dönemde LIBOR’un kaldırılması isteyen talepler yükseldi; ama çok önemli olması ve yaygın olarak kullanılmasından ötürü İngiliz hükümeti LIBOR’u korumaya karar verdi.

Evvela, İngiliz hükümeti’nin akla gelen ilk teklifi LIBOR’un denetimini İngiliz Bankacılar Birliği’nden almak oldu. Birleşik Krallık Finansal Hizmetler Komitesi Başkanı Martin Wheatley “[Bankacılar Birliği] LIBOR belirleme sürecini iyi yönetilmediğini” söylemiştir. Wheatley, hükümetin görüşlerini Eylül ayında yayınladığı raporunda belirtmiştir.

Teklif edilen reform tasarısına göre, LIBOR, İngiliz bankacılardan oluşan düzenleyici gruba günlük olarak raporlanacak; ama bankalar rapor edilen LIBOR oranlarının gerçek olduğunu ispat etmek adına aynı zamanda gerekli veriyi de bu düzenleyici gruba verecekler. Her ne kadar bu oranlar halka ilan edilecek olsa da, hükümet bu oranları üç ay gecikmeli bildirecek böylece bankaların finansal stres dönemlerinde birbirlerine yalan söylemesini engelleyecek. Ayrıca Wheatley, iktidarın yalan beyanda bulunan bankalara haklarında ceza kanunua göre işlem uygulamayı da düşündüğünü söyledi.

LIBOR’un odak noktasını faiz oranlarına çekmek adına Avustrulya, Kanada, Danimarka, Yeni Zelanda ve İsveç para birimleri ile dört farklı borçlanma vadesi zaman içinde kaldırılacak. Böylece LIBOR oranları 150’den piyasanın en çok kullandığı 20’ye düşecek.

Yine de, bankalararasın finansal işlemlerde birçok oran kullanılmayacak bu yüzden de Wheatley, raporunda piyasa aktörlerini LIBOR’u kullanırken ve temel alırkan alternatif yöntemleri de göz önünde bulundurmasını tavsiye ediyor.

*John Kiff, IMF Finansal Piyasalar Departmanı’nda kıdemli Finansal Sektör Uzmanı olarak çalışmaktadır.
Kaynak: What is LIBOR

Yorum Ekleyin

Yorum yapmak için tıklayınız