2008’de Başarısız Olan [Neydi ?] – J. Bradford DeLong

[Çeviren Burak Sezgin]

Bir sorunu çözmek için, ne yapmak gerektiğini bilmek yetmez. Çözümü uygulamanız da gerekir. Ayrıca eğer bildiğinizi zannettiğiniz kadar bilmediğinizi fark ederseniz, yolunuzu değiştirmeyi de kabullenmelisiniz. Bu cümleler iki yeni kitabın mesajı niteliğinde. Bu iki kitap birlikte 2008 finansal krizi ile ilgili bilmeniz gereken her şeyi anlatıyor: Sebebi neydi, bir daha olmaması için neler yapılabilir ve bunlar neden hala yapılmadı.

İlk kitap muhafazakâr İngiliz gazeteci Martin Wolf’un The Shifts and the Shocks” kitabı. Wolf günümüz dünyasını şekillendirmeye devam eden iktisadi felakete ortam hazırlayan büyük değişimleri katalogluyor. Başlangıç noktası ise dünyanın en zengin %0,1 ve %0,01’inin servetindeki büyük artış ve sonrasında insanlara, hükumetlere ve şirketlere Brad_DeLong_201010sürdürülemez seviyede borçlanmaları için yapılan baskı.

Bu arada, “etkin piyasa hipotezi” gibi yatırımcıların mevcut olan bütün bilgiyi kullanarak rasyonelce karar verdiklerini varsayan iktisadi teorilerin genel kabulüyle politika yapıcılar rehavete yönetilmişti. Sonuç olarak piyasalar deregüle edilmiş, bu da aslında çok da güvenilir olmayan varlıkların güvenilir gibi görünmesine neden olup kolayca alınıp satılmalarını sağlamıştı. Sonuçta sistemik risk merkez bankacıların hayal bile edemeyecekleri kadar arttı.

Test edilmemiş –ve sonuçta yanlış olduğu ortaya çıkan- varsayımlar ancak kibir olarak adlandırılabilecek bir politika yapım ortamı yarattı. Yetkililer kuyruk risklerini eksik değerlendirdiler. %2 dolaylarında enflasyon hedefleri koydular –dolayısıyla deniz hafiften dalgalanmaya başladığında ellerinde manevra alanı kalmadı. Ve fazlaca cesaretli bir adımla, Avrupa Birliği Avro’yu ortak para birimi olarak piyasaya sürdü.

Yanlışta direnen politika yapımı kriz başladıktan sonra uzun süre daha devam etti. Politikacılar kötüleşen iktisadi ortama, başarısızlığa uğramış reçetelere sıkı sıkıya bağlı kalarak ve Büyük Bunalım’dan bu yana olmuş en büyük ekonomik felakete sadece mutlaka yapılması gerekenlerin dışında hiçbir şeyi yapmayarak yanıt verdiler.

Wolf’un krize karşı yapılacaklar reçetesi gayet basit, zekice ve su götürmez. Wolf, kısa vadede rezerv para birimi olan ülkelerin daha fazla harcama yapmalarını (özellikle de kamu yatırımlarının finansmanına) ve daha çok borçlanmalarını öneriyor. Ayrıca bu ülkelerin merkez bankalarının enflasyon hedeflerini %3’e, hatta %4’e çıkarmaları gerektiğini iddia ediyor.

Wolf’a göre, orta vadede ülkelerin borç seviyelerini düşürecek ve yüksek kaldıracı caydıracak düzenlemeleri yürürlüğe koymaları gerekiyor. Aynı şekilde Avro bölgesinin de iç çelişkilerini ya kendini lağvederek ya da para politikalarının daha düzgün çalışmasını sağlayacak bir “minimum kurum ve politikalar dizisini” yürürlüğe koyarak çözmesi gerekiyor. Wolf’un uzun vadeli çözümleri arasında da eşitsizlikle mücadele, “daha fazla küresel düzenleme”, ülkelere “sıkıntılara kendi çözümlerini bulma imkânı vermek için daha fazla özgürlük” ve bizi krizin içine çeken serbest-piyasa kuramcılarının esaretinden daha çok kurtulmuş bir iktisadi analiz yer alıyor.

Ama tabi, her ne kadar Wolf’un reçetesi önerilir olsa da, şimdiye kadar bu reçeteyi hayata geçirmek için çok az şey yapıldı. Bunun sebepleri de yazarı dostum, hocam ve hamîm Barry Eichengreen olan ikinci kitabımız Hall of Mirrors”ta bulunuyor.

Eichengreen, krize karşı olan zayıf aksiyonu parasalcı ekonomistlerin (Milton Friedman’ın müritlerinin) akranlarına (Keynesyen ve Minskyci) karşı, en azından Büyük Bunalım’ın sebepleri ve sonuçlarıyla ilişkili çıkarımlarındaki, zaferine bağlıyor. 2008 finansal krizi patladığında, politika yapıcılar Friedman’ın Büyük Bunalım’a karşı çözümlerini uygulamışlardı. Maalesef, açıkça söylemek gerekirse, Büyük Bunalım’ın parasalcı izahının önemli hususlarda yanlış ve büyük ölçüde eksik olmasından dolayı, bunun yanlış bir aksiyon olduğu ortaya çıktı.

Bunun sonucunda yürürlüğe konan politikalar 2008 sonrası resesyonunun tam bir depresyona dönüşmesini engellemişti. Ancak bu yarı başarının bir Pirus zaferi olduğu ortaya çıktı, keza bu zafer politikacıların krizin aşıldığına ve şimdi sıranın kemer sıkma önlemleri ile yapısal reformlara odaklanmaya geldiğine dair açıklama yapmalarına izin vermişti. Sonuç ise sönük büyüme rakamlarının yeni normal olmakla tehdit ettiği bugünkü durgun ekonomi oldu. ABD ve Avrupa servetlerinin %10’unu çöpe atmaya giden bir yoldalar ve finans sektörü düzenlemelerini güçlendirecek adımların da atılmaması dünya ekonomisini yeni bir büyük kriz ile tehdit ediyor.

Wolf ve Eichengreen 2008 finansal krizine yol açan –ve krize zayıf bir yanıt vermemize neden olan- yetersizliklerin zihnî olduğu konusunda hemfikirler. Doğrusunu söylemek gerekirse krizden alınan tek dersin de ondan ders alamayacağımız olduğu gibi duruyor.

[Bu yazi 28 Ocak 2015’de Project Syndicate‘de ingilizce olarak yayinlanmistir]

[author] [author_image timthumb=’on’]http://iktisat.biz/wp-content/uploads/2015/01/Brad_DeLong_201010.jpg[/author_image] [author_info] J.Brad DeLong, Kaliforniya Universitesi – Berkeley’de ekonomi profesörü ve aynı zamanda politik ekonomi bölümü başkanıdır. Lisans ve doktora eğitimlerini Harvard Universitesi’nden alan DeLong Harvard ve MIT univeristelerinde hoca olarak çalışmıştır. Başkan Clinton döneminde Hazine Bakanlığı’nda bakan yardımcısı olarak çalışmıştır. [/author_info] [/author]